CHẶNG I · TRÀ KIỆU TRƯỚC KHI CÓ “ĐỨC MẸ TRÀ KIỆU”
BÀI 06/100: CỘNG ĐOÀN CÔNG GIÁO TRÀ KIỆU: NHỮNG MỐC TA BIẾT, VÀ NHỮNG ĐIỀU CHƯA BIẾT
Nhiều gia đình ở Trà Kiệu vẫn nghe ông bà kể: “Tổ tiên mình vào đây từ rất lâu rồi.” Nhưng “rất lâu” là bao lâu? Ai là người đầu tiên mang đạo vào đây? Những câu hỏi tưởng đơn giản ấy lại khó trả lời hơn ta nghĩ.
Xin nói điều chính trước. Ta có vài mốc khá chắc, vài mốc cần đối chiếu thêm, và vài điều đến nay vẫn chưa biết. Giữ đúng độ chắc của từng điều là một cách yêu mến lịch sử cha ông.
Điều khá chắc: bối cảnh Quảng Nam đầu thế kỷ XVII
Ngày 18 tháng 1 năm 1615, các linh mục Dòng Tên Francesco Buzomi và Diogo Carvalho đến vùng Đàng Trong, rồi lập cơ sở truyền giáo ở Hội An.[1] Hội An lúc ấy là một thương cảng sầm uất, cửa ngõ của Quảng Nam. Từ Hội An, theo dòng Thu Bồn mà ta đã nói ở Bài 02, đường vào Trà Kiệu không xa.
Điều ấy cho ta bối cảnh. Nhưng cần giữ đúng giới hạn: các nguồn chúng ta có không cho phép nói chắc rằng chính các cha ấy đã đem đạo vào Trà Kiệu.
Điều nhiều tài liệu nêu, cần đối chiếu
Nhiều tài liệu ghi rằng làng Công giáo Trà Kiệu được lập khoảng năm 1628, bởi những người di dân Công giáo từ miền Bắc và miền Trung đi vào Nam lập nghiệp.[2] Nếu đúng, cộng đoàn Công giáo đầu tiên ở Trà Kiệu cũng là những người đến sau, như ta đã học ở Bài 04: họ đến một vùng đất đã có lịch sử, rồi sống, làm ruộng, cầu nguyện và bén rễ tại đó.
Các tài liệu còn nêu: năm 1722, giáo xứ có khoảng 300 giáo dân. Về ngôi nhà thờ, các nguồn kể khác nhau: có nguồn nói xây năm 1772 ở một vị trí khác rồi dời đến chỗ hiện nay năm 1865; lại có nguồn nói Cha Louis Marie Galibert (Lợi) xây một nhà thờ lớn hơn năm 1872.[3] Cha Galibert làm cha xứ từ 1870 đến 1877, và theo một lá thư ông viết năm 1870, giáo xứ lúc ấy có chừng 700 giáo dân.[4]
Những con số ấy cho ta một hình ảnh: một cộng đoàn nhỏ, lớn dần qua nhiều thế hệ, nhiều lần xây rồi dời nhà thờ, trước khi bước vào những biến cố cuối thế kỷ XIX.
Điều chưa biết
Còn nhiều câu hỏi mở. Đạo đến Trà Kiệu chính xác vào năm nào? Do ai: thừa sai, thương nhân, hay những gia đình di dân vốn đã có đạo?[5] Cộng đoàn đầu tiên đông bao nhiêu, gặp những người đang sống ở đó như thế nào? Mối quan hệ với cư dân đã có mặt từ trước ra sao?
Chưa trả lời được những câu ấy không làm câu chuyện nghèo đi. Nó nhắc ta rằng đằng sau mỗi con số là những gia đình, những người mẹ, người cha, những đời người mà tên tuổi đã không còn ai nhớ.
Từ đây ta đi tiếp
Với vài mốc ấy, ta đã đủ để đi vào hai điều. Trước hết, câu hỏi thần học: một nhóm tín hữu trở thành cộng đoàn đức tin như thế nào? Rồi đến đời sống cụ thể của cộng đoàn ấy: nhà thờ, phụng vụ, những biến cố mà ta sẽ cùng nhau đọc trong ánh sáng đức tin.
LỜI NGUYỆN
Lạy Đức Mẹ Trà Kiệu, xin tạ ơn Chúa vì những gia đình đã mang đức tin đến đây, dù tên tuổi các ngài chúng con không biết hết. Xin Mẹ cầu cho chúng con biết gìn giữ gia sản ấy trong sự thật. Amen.
[1] Nhiều nguồn thống nhất về ngày 18 tháng 1 năm 1615, khi các linh mục Dòng Tên Francesco Buzomi và Diogo Carvalho đến vùng Đàng Trong. Xem, chẳng hạn, thông tin của Dòng Tên Việt Nam nhân kỷ niệm 400 năm hiện diện (dongten.net) và bài nghiên cứu về Buzomi trên tạp chí Orientis Aura, số 4 (2019), Đại học Thánh Giuse, Macao.
[2] Mốc “khoảng năm 1628” và việc nhóm di dân Công giáo xây ngôi nhà thờ đầu tiên được nêu trong nhiều tài liệu thứ cấp, như mục “Đức Mẹ Trà Kiệu” trên Wikipedia tiếng Việt và trang giới thiệu của Nhà thờ Công giáo Việt Nam. Tuy nhiên, một cán bộ địa phương cho rằng đạo vào Trà Kiệu ở thế kỷ XVIII (báo Dân Việt, 2021), và một nguồn khác cho rằng việc rao giảng có thể bắt đầu sớm hơn, quãng 1615–1628.
[3] Con số khoảng 300 giáo dân năm 1722 theo trang giới thiệu của Nhà thờ Công giáo Việt Nam. Về nhà thờ: báo Dân Việt (2021) ghi xây năm 1772 ở một vị trí khác rồi dời đến chỗ hiện nay năm 1865; trang Nhà thờ Công giáo Việt Nam ghi Cha Galibert xây nhà thờ lớn hơn năm 1872. Hai nguồn chưa khớp hoàn toàn.
[4] Thông tin về thời gian làm cha xứ (1870–1877) và lá thư viết tại Quảng Nam ngày 1 tháng 3 năm 1870 lấy từ một bài đăng lại trên mạng (hoamunich.wordpress.com, 2017).
[5] Ghi chú biên tập: một nguồn có nêu Cha Raphael, dòng Augustinô, rao giảng tại Trà Kiệu khoảng 1596–1602. Vì chưa có nguồn thứ hai xác nhận nên bài này không dùng.
